Doorgaan naar hoofdcontent

Wat is een socratische dialoog?

Socrates

De socratische dialoog is een genre van literaire prozawerken dat werd ontwikkeld in Griekenland aan het begin van de vierde eeuw voor Christus. De bekendste ervan zijn de dialogen van Plato en de socratische werken van Xenophon. Typisch aan socratische dialogen is dat de opgevoerde personages morele en filosofische problemen bespreken. Vaak, maar niet altijd, is de Griekse filosoof Socrates de hoofdpersoon. De socratische dialoog bleef tot in onze tijd populair en wordt tegenwoordig bijvoorbeeld in counseling als gesprekstechniek gebruikt, en door bedrijven georganiseerd die aan zelfreflectie willen doen.

Wat is een socratische dialoog?

Een socratische dialoog of socratisch gesprek is een vorm van argumentatieve dialoog tussen individuen, die door het stellen van vragen en de antwoorden op deze vragen het eigen kritisch denken willen stimuleren. Het is een dialectische methode. Dit betekent dat iemand een bepaald standpunt verdedigt om zijn gesprekspartner de kans te geven dit in twijfel te trekken en op die manier samen dichter bij de waarheid te komen. Socrates komt voor als personage in Plato's vroege dialogen: Apologie van Socrates, Charmides, Crito, Euthyphro, Ion, Laches, Kleine Hippias, Lysis, Menexenus en Protagoras. Deze dialogen worden beschouwd als de meest getrouwe weergave van de historische Socrates en zijn stijl van filosoferen. Hoewel dit dus de zuiverste 'socratische' dialogen zijn, worden ook latere dialogen van Plato op basis van stilistische overeenkomst gerekend tot deze literaire vorm. Of Plato in deze latere dialogen nog Socrates' denkbeelden weergeeft of hem als woordvoerder voor eigen ideeën gebruikt is echter onduidelijk.

Doel van de socratische dialoog

Plato's uiteindelijke doel is het herstellen van het contact met de wereld der Ideeën of Vormen. Alleen daar is ware kennis van de werkelijkheid te vinden, niet in de wereld die onze zintuigen ons voorspiegelen. Die kennis is alleen door het verstand te doorschouwen. Deugd en kennis zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Voor Plato (en Socrates) is het dus ondenkbaar dat iemand die het principe van Rechtvaardigheid echt kent een ander onrechtvaardig zou behandelen. In dat opzicht is Plato dus een rationalist, iemand die onvoorwaardelijk en met uitsluiting van al het andere vertrouwt in de rede als middel tot het bereiken van ware kennis en het verwerven van geluk. Door in dialoog te gaan met iemand die er foute denkbeelden op nahoudt, is het volgens Plato mogelijk om hem te doen inzien dat zijn pad niet leidt naar deugd en kennis. Dat is het doel van het socratisch gesprek: de ware kennis opnieuw naar boven halen die de ziel bij zijn afdaling in de materie is vergeten. Het beeld dat Socrates daarbij in de dialogen oproept, is dat van de filosoof als vroedvrouw, die de al aanwezige kennis helpt ter wereld brengen (Socrates' moeder was een vroedvrouw).

Twee fasen van de socratische dialoog

Er zijn twee fasen te onderscheiden in de methode van de socratische dialoog:

1. De deconstructieve fase

Alle foute kennis wordt ontmaskerd en als ballast afgeworpen om plaats vrij te maken voor echte kennis. Het is een fase van afbraak, waarin iemand tot het inzicht wordt gebracht dat sommige gekoesterde ideeën moeten worden losgelaten.

2. De constructieve fase

De fase van de geboorte van nieuwe ideeën is nu mogelijk gemaakt doordat de gesprekspartner eerdere ideeën en overtuigingen heeft losgelaten. Socrates helpt bij deze geboorte door het opruimen van ideeën die niet bestand zijn tegen zijn verhoor.

Vorm en thematiek van de socratische dialoog

Een typische socratische dialoog is een filosofische ondervraging van de gesprekspartner door Socrates. Deze laatste stelt zich op als iemand die niets weet, maar op zoek gaat naar de waarheid. Socrates' gesprekken draaien vaak rond de ethisch-filosofische thema's rechtvaardigheid, deugd, schoonheid, moed, matigheid en vriendschap, waarvan wordt getracht een precieze definitie te geven.

Stijlkenmerken:

het vertrouwen in de het redeneervermogen van de andere. Elke daad is het resultaat van een redenering, ook al is die gebaseerd op foute of gebrekkige kennis. Een goed gesprek kan eventueel die foute kennis aan het licht brengen.
de 'maieutische' (verloskundige) stijl: het vermogen om zichzelf opzij te zetten om zodoende het denkproces van de andere te vergemakkelijken.
de socratische ironie: Socrates houdt zich van de domme: hij doet alsof hij de redenering van zijn gesprekspartner volgt, terwijl hij iets heel anders wil bereiken.

Ontstaan van het genre

Aristoteles, schilderij door Jules Grandgagnage

Volgens Aristoteles' verhandeling over drama en poëzie Poetica zou Alexamenes van Teos (4e eeuw voor Christus) de eerste zijn geweest die in zijn werk gebruikmaakte van de socratische dialoog. Omdat er niets van Alexamenes' teksten is overgebleven, is er verder niets bekend over deze auteur, en het is niet eens zeker of Socrates als protagonist optrad in zijn dialogen. Er wordt zelfs beweerd dat Aristoteles deze Alexamenes verzonnen heeft.

De Griekse filosofen Plato (428-348 v.Chr.) en Xenophon (430-350 v.Chr.) zijn de bekendste auteurs van vroege socratische dialogen. Xenophon schreef net als Plato een verslag van de rechtspraak en veroordeling van Socrates (De Apologie van Socrates) die plaatsvond in 399 v.Chr. Hoewel Aristoteles faam verwierf met zijn socratische dialogen, zijn er geen manuscripten van bewaard gebleven. Enkele andere tijdgenoten die gebruikmaakten van deze prozavorm zijn Antisthenes en Euclides van Megara, die beide volgelingen van Socrates waren. Cicero schreef De re publica (De Staat, 54-51 v.Chr.), een lange socratische dialoog in het Latijn. In zes boeken laat deze Romeinse politicus en filosoof niet Socrates maar Scipio Aemilianus - de vernietiger van Carthago in de tweede eeuw v.Chr. - optreden als 'wijze man'.

Latere beoefenaars van de socratische dialoog

Middeleeuwen

Na de Griekse en Romeinse Oudheid bleef de socratische dialoog een populaire literaire vorm. In sommige dialogen treedt Socrates op als woordvoerder, maar bij de meeste is er gewoon sprake van stijlovereenkomst met Plato waarbij een ander personage de discussie leidt. De bekendste beoefenaars waren:
  1. Boëthius (ca. 480-524) voert in zijn socratische dialoog Over de vertroosting der wijsbegeerte (geschreven in 523) "Vrouwe Filosofie" op als ondervrager van zijn eigen personage Boëthius.
  2. Augustinus' (354-430) Belijdenissen is een socratisch gesprek tussen Augustinus de auteur en Augustinus de verteller.
  3. Anselmus' (1033-1109) Cur Deus Homo ('Waarom was God een man?') is een socratische dialoog tussen Anselmus en de monnik Boso.

Eigentijdse socratische dialogen

Ook in onze tijd zijn er auteurs die gebruikmaken van de socratische dialoog in hun literaire werken: Paul Valéry (Dans Eupalinos ou l'Architecte, 1921), André Gide (Corydon, 1924) en filosofen die de theorie en de praktijk ervan in een moderne context uitwerken (Gerd Achenbach, Michel Tozzi en Michel Weber). Het is met name populair bij counseling: pe­da­go­gi­sche, psy­cho­lo­gi­sche en so­ci­a­le hulp­ver­le­ning en ad­vi­se­ring.

Verschillen tussen de klassieke en moderne toepassing

De klassieke socratische dialoog heeft het karakter van een 'aporie': er resulteert meestal geen besluit uit de discussie. De kwestie blijft onopgelost. De ondervrager weet zelf het antwoord niet, en tracht slechts de gesprekspartner te helpen om zelf eigen ideeën te ontwikkelen. Vooral in de vroege dialogen is er vaak geen sprake van positieve verwerving van kennis, behalve de kennis van wat we niet weten. De klassieke leraar, Socrates, is in gesprek met één persoon, terwijl hedendaagse gesprekstechnieken zich richten op groepen en op samenwerking. De moderne ondervrager treedt op als de leraar die het antwoord wel weet. Er is met andere woorden veel meer aandacht voor de tweede, constructieve fase van de klassieke socratische methode. Hierbij worden mensen door middel van gesprekken op een meer gerichte, systematische manier onderwezen. Hierdoor wordt de socratische methode tot een nuttig instrument voor onderzoek en onderwijs gemaakt waarbij studenten geleerd wordt om kritisch te denken door hun eigen uitgangspunten in twijfel te trekken. Het socratische gesprek wordt tegenwoordig geïnterpreteerd als middel om persoonlijke vaardigheden aan te scherpen zoals luistervaardigheid, nuanceringsvermogen, het zoeken van consensus, het vermogen tot productieve samenwerking en teamwork.

Voorbeelden van moderne socratische dialogen

Twee voorbeelden van socratische dialogen, toegepast op moderne problemen, zijn te lezen op de website van de Socratic Method Research Portal: The Moral Bankruptcy of Faith, waarin de socratische methode wordt aangewend om aan te tonen dat religieus geloof volledig afhankelijk is van seculiere kennis om moraliteit in stand te houden, en The Kyrios Dialogue, waarin de methode gebruikt wordt om aan te tonen dat de autoriteit van een man ten opzichte van zijn vrouw niet strookt met christelijke waarden.

Geraadpleegde literatuur

The Socratic Method Research Portal - http://www.socraticmethod.net/ Bezocht op 20 december 2016
Stanford Encyclopedia of Philosophy: Socrates - https://plato.stanford.edu/entries/socrates/ Bezocht op 20 december 2016
Filosofie van Plato - https://sites.google.com/site/filosofievanplato/ Bezocht op 20 december 2016


Auteursrecht ©Jules Grandgagnage

Reacties

Populaire posts van deze blog

Plato's allegorie van de grot: hoe word je filosoof?

In het zevende boek van zijn dialoog 'Politeia' (de Staat) laat de Griekse filosoof Plato zijn personage Socrates een verhaal vertellen dat nu bekendstaat als 'de allegorie van de grot'. Waar gaat dit verhaal precies over en, vooral: wat wilde Plato hiermee bereiken? Om dit te begrijpen is het nodig om wat meer over Plato's Ideeënleer te weten en hoe hij de taak van de filosoof-koning zag. De tocht uit de duistere grot en haar bedrieglijk schaduwspel naar het licht en de werkelijkheid van de Ideeën is het pad dat elke filosoof-regeerder volgens hem moet volgen.

Situering binnen de dialoog 'Staat' De tekst met de allegorie van de grot is te vinden in Plato's dialoog Staat, waarin hij zijn denkbeelden uiteenzet over de ideale staat. In deze ideale maatschappij heeft iedereen zijn taak, van arbeider en soldaat tot filosoof en staatsman. Voor Plato (4e eeuw v.Chr.) is de beste staatsman (regeerder) tevens een filosoof, omdat die geacht wordt de meeste wijs…

Ken jezelf: Tarot persoonlijkheidskaart en zielskaart

Wie zijn geboortedag, geboortemaand en geboortejaar kent, en een eenvoudige cijfersom kan maken, kan snel zijn persoonlijkheidskaart en zielskaart van de tarot berekenen. Heb je die twee getallen, kijk dan vervolgens naar de betekenissen van de bijbehorende tarotkaarten van de Grote Arcana. Je kunt het als spel opvatten of als spirituele gids. De gebruikte tarotkaarten uit 1889 werden ontworpen door de Zwitserse occultist Oswald Wirth, die zich baseerde op de Tarot van Marseille. Archetypische voorstellingen De werkwijze voor het berekenen van de persoonlijkheids- en zielskaart doet veel aan numerologie danken. Ook daar worden de cijfers van dag, maand en jaar van je geboorte opgeteld om bepaalde uitspraken te doen over je innerlijke en uiterlijke kwaliteiten. Tarot zou je een nog krachtiger instrument kunnen noemen. Met name de afbeeldingen van de kaarten van de Grote Arcana (het grote geheim) werken sterk in op je verbeelding en je onbewuste. Carl Gustav Jung noemde dergelijke beel…

De presocraten als pioniers van de westerse filosofie

Met de presocraten begint de westerse filosofie. Deze filosofen leefden in de periode van ongeveer 600-350 v. Chr. en worden zo genoemd omdat de manier waarop ze aan filosofie deden anders was dan de filosofie vanaf Socrates. De centra van de presocratische filosofie waren de Griekse steden in het westen van Klein-Azië en in Zuid-Italië. Van de vele werken van presocratici is niets volledig bewaard gebleven. Bijna alles wat we vandaag over hen weten, is ons overgeleverd uit geschriften van latere antieke auteurs die uit het werk van hun voorgangers citeren. De voornaamste van deze auteurs zijn Aristoteles en de historicus van de filosofie, Diogenes Laertius. Een belangrijk thema van de presocratici was de vraag naar de oorsprong van alle dingen (het arché, oerbeginsel). Andere onderwerpen waren ethiek, theologie en politieke filosofie. Daarnaast hielden veel presocraten zich ook bezig met wiskunde en natuurwetenschappen.

Presocraten? Met "presocraten" bedoelt men de vroege …